Rehberler · Sözlük

Finans Sözlüğü

Borsa, yatırım fonu ve piyasa terimlerinin sade Türkçe açıklamaları. 27 terim, formülleriyle ve örnekleriyle.

Temel Analiz

F/K Oranı (Fiyat/Kazanç): F/K oranı, bir hissenin fiyatının hisse başına yıllık net kârına (EPS) bölünmesiyle bulunur. Yatırımcının şirketin 1 TL kârı için kaç TL ödediğini gösterir. Düşük F/K "ucuz", yüksek F/K "pahalı ya da yüksek büyüme beklentisi" olarak yorumlanır; ancak tek başına değil, sektör ortalaması ve büyümeyle birlikte değerlendirilir.
PD/DD (Piyasa Değeri/Defter Değeri): PD/DD, şirketin borsadaki piyasa değerinin bilançodaki özkaynağına (defter değeri) oranıdır. 1'in altı, hissenin defter değerinin altında işlem gördüğünü; 1'in üstü primli işlem gördüğünü gösterir. Bankacılık ve sanayi gibi varlık ağırlıklı sektörlerde yaygın kullanılır.
EPS (Hisse Başına Kâr): EPS (Earnings Per Share), şirketin net kârının toplam hisse adedine bölünmesiyle bulunur. Bir hisse başına düşen kârı gösterir ve F/K oranının paydasıdır. Bilanço dönemlerinde açıklanan EPS, analist beklentisiyle karşılaştırılarak hissenin tepkisini belirler.
ROE (Özkaynak Kârlılığı): ROE (Return on Equity), net kârın özkaynağa oranıdır ve şirketin ortakların koyduğu sermayeyi ne kadar verimli kâra dönüştürdüğünü gösterir. Yüksek ve istikrarlı ROE, güçlü ve kârlı bir iş modeline işaret eder.
Temettü Verimi: Temettü verimi, bir hissenin yıllık dağıttığı temettünün güncel fiyatına oranıdır (%). Örneğin 100 TL'lik hisse 5 TL temettü dağıtıyorsa verim %5'tir. Düzenli temettü ödeyen şirketler, nakit akışı arayan yatırımcılar için tercih edilir.

Risk & Performans

Sharpe Oranı: Sharpe oranı, bir yatırımın risksiz faizin üzerindeki getirisinin, getirinin standart sapmasına (volatilite) bölünmesiyle bulunur: (Getiri − Risksiz faiz) / Volatilite. Alınan her birim risk için ne kadar fazla getiri elde edildiğini gösterir; yüksek Sharpe, riske göre daha iyi performans demektir. Fon karşılaştırmasında en yaygın ölçütlerden biridir.
Sortino Oranı: Sortino oranı, Sharpe'a benzer ama paydasında toplam volatilite yerine yalnızca aşağı yönlü (negatif) volatiliteyi kullanır. Yukarı yönlü dalgalanmayı "risk" saymadığı için, yatırımcının asıl kaçındığı zarar riskini daha iyi ölçer.
Volatilite: Volatilite, bir varlığın getirisinin ortalama etrafında ne kadar dalgalandığının ölçüsüdür (standart sapma). Yüksek volatilite yüksek belirsizlik ve risk anlamına gelir. Genellikle yıllıklandırılmış yüzde olarak ifade edilir.
Beta: Beta, bir varlığın piyasaya (örneğin BIST 100) göre ne kadar hareket ettiğini ölçer. Beta 1 ise varlık piyasayla birlikte hareket eder; 1'in üstü daha oynak, altı daha durağan demektir. Portföy riskini piyasa riskine göre konumlandırmakta kullanılır.
Maksimum Düşüş (Drawdown): Maksimum düşüş, bir varlığın zirveden dibe yaşadığı en büyük yüzdesel kayıptır. Bir yatırımın en kötü senaryoda ne kadar geri çekilebileceğini gösterir ve risk toleransını ölçmekte kritiktir.
Reel Getiri: Reel getiri, nominal getiriden enflasyonun düşülmesiyle bulunan gerçek satın alma gücü kazancıdır. Türkiye'de TÜFE Haziran 2026 itibarıyla %32,1 iken, bir yatırımın "kazançlı" sayılması için nominal getirisinin bu oranı aşması gerekir. Yüksek enflasyon ortamında yatırımı reel olarak değerlendirmek şarttır.

Yatırım Fonları

TEFAS: TEFAS (Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu), yatırımcıların tek bir hesaptan farklı kurumların fonlarını alıp satabildiği resmi platformdur. Fon NAV (birim pay değeri) verilerinin resmi kaynağıdır. Finoloji TEFAS fonlarını risk skoru, getiri ve kategoriyle listeler.
BEFAS: BEFAS (Bireysel Emeklilik Fon Alım Satım Platformu), bireysel emeklilik (BES) fonlarının alınıp satıldığı platformdur. TEFAS'ın emeklilik fonlarına özel karşılığıdır.
NAV (Birim Pay Değeri): NAV (Net Asset Value / birim pay değeri), bir yatırım fonunun toplam net varlığının pay adedine bölünmesiyle bulunan, o günkü tek pay fiyatıdır. TEFAS fonlarında fiyat genellikle her iş günü sonunda güncellenir.
Portföy Röntgeni: Portföy röntgeni, bir fonun içinde hangi hisse, tahvil veya varlıkların hangi ağırlıkta bulunduğunu gösterir. Birden fazla fon tutan yatırımcının gerçek toplam maruziyetini (örneğin dolaylı olarak ne kadar tek bir hisseye bağlı olduğunu) görmesini sağlar.
BES (Bireysel Emeklilik Sistemi): BES, bireylerin emeklilik için düzenli katkı yaptığı, devlet katkısıyla desteklenen uzun vadeli tasarruf sistemidir. Katkıların yatırıldığı emeklilik fonları BEFAS üzerinden takip edilir.

Piyasa & Araçlar

Endeks: Endeks, seçilmiş bir grup varlığın (örneğin en büyük 100 BIST şirketi) toplu değerini gösteren gösterge sayısıdır. BIST 100, S&P 500, Nasdaq 100 birer endekstir. Piyasanın genel yönünü ve karşılaştırma ölçütünü (benchmark) sağlar.
ETF (Borsa Yatırım Fonu): ETF (Exchange Traded Fund / borsa yatırım fonu), bir endeksi veya varlık sepetini takip eden, hisse gibi borsada anlık alınıp satılabilen fondur. Tek işlemle çeşitlendirilmiş bir sepete yatırım imkânı verir.
VIOP: VIOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası), Borsa İstanbul bünyesinde vadeli işlem (futures) ve opsiyon sözleşmelerinin işlem gördüğü piyasadır. BIST 30 endeks vadeli sözleşmesi (XU030 vadeli), nakit piyasa kapalıyken bile piyasanın yönünü gösteren en izlenen enstrümanlardandır.
Vadeli İşlem (Futures): Vadeli işlem, bir varlığı gelecekteki belirli bir tarihte, bugünden belirlenen fiyattan alma/satma yükümlülüğü doğuran standart sözleşmedir. Endeks futures'ları (ABD'de ES, NQ; Türkiye'de VIOP BIST 30) nakit piyasa kapalıyken bile işlem görerek beklenti oluşturur.
Eurobond: Eurobond, bir devletin ya da şirketin kendi ülkesi dışında, genellikle dolar veya euro cinsinden ihraç ettiği uzun vadeli borçlanma senedidir. Türkiye Hazinesi'nin dolar eurobondları, döviz bazlı sabit getiri arayan yatırımcılar tarafından tercih edilir. "Her tahvil eurobond değildir": DIBS, Hazine eurobondu, özel sektör tahvili ve sukuk ayrı kategorilerdir.
DİBS: DİBS (Devlet İç Borçlanma Senetleri), Hazine'nin TL cinsinden yurt içinde ihraç ettiği tahvil ve bonolardır. Düşük kredi riskiyle sabit ya da değişken getiri sağlar.
Sukuk (Kira Sertifikası): Sukuk (kira sertifikası), bir varlığın gelirine dayalı, faizsiz finans ilkelerine uygun sabit getirili enstrümandır. Klasik tahvilden farkı, getirinin faiz yerine varlık kira gelirine dayanmasıdır.
Halka Arz (IPO): Halka arz (IPO), bir şirketin paylarını ilk kez halka satarak borsaya kote olmasıdır. Yatırımcılar talep toplama döneminde katılır; arz fiyatı ile ilk işlem günü fiyatı arasındaki fark "halka arz primi" olarak izlenir.
Likidite: Likidite, bir varlığın fiyatını önemli ölçüde etkilemeden hızlıca nakde çevrilebilmesidir. Yüksek işlem hacmi yüksek likidite demektir; düşük likit varlıklarda alış-satış farkı (spread) açılır ve çıkış zorlaşır.
Piyasa Değeri (Market Cap): Piyasa değeri, hisse fiyatı ile toplam hisse adedinin çarpımıdır ve şirketin borsadaki toplam büyüklüğünü gösterir. Büyük/orta/küçük ölçekli (large/mid/small cap) ayrımı buna göre yapılır.

Vergi

Stopaj: Stopaj, yatırım kazancından kaynağında kesilen gelir vergisidir. Yatırım fonlarında stopaj oranı, payın iktisap (alım) tarihine ve fonun türüne göre değişir; hisse yoğun fonlarda belirli koşullarla %0 olabilir. Ayrıntılar için Finoloji Vergi & Stopaj Rehberi'ne bakın.

Terimleri uygulamada canlı veriyle gör: Finoloji’yi aç.